تشکیل «نیروی فضایی آمریکا» بهعنوان یک نیروی نظامی جدید که بهطور رسمی توسط دولت ترامپ در مردادماه امسال اعلام گردید، علاوه بر تبیین اهداف و رویکردهای نظامی دولت امریکا از منظر ژئواستراتژیک دارای پیامدها و واکنشهایی از طرف قدرتها و بازیگران منطقهای و فرا منطقهای خواهد بود. اضافه شدن یک نیرو به ساختار ارتش امریکا نیازمند طرحریزیهای راهبردی قبلی است و در این میان نادیده گرفتن نقش و منافع بازیگران در قلمرو فضا بیش از هر موضوع دیگری قابلتأمل است.
ژئوپلیتیک فضا
در یک تقسیمبندی کلی میتوان جهان هستی را به سه منطقه فضای خاکی، فضای جوی و فضای بیرونی تقسیم کرد. فضای خاکی بخشی از جهان را تشکیل میدهد که مولکولهای جامد با گردآمدن در کنار هم جرمی سماوی را تشکیل میدهند. فضای جوی قسمتی از دنیا است که چگالی مولکولهای گاز در آن بهقدری است که نمیتوان آن فضا را تهی فرض کرد. جو ناهید، زمین، بهرام یا قسمت اعظم سیارههای مشتری گونه مانند مشتری، کیوان و اورانوس از این دسته هستند؛ اما فضای بیرونی منطقهای است که علیرغم تصور عامه مردم خالی و تهی نیست بلکه چگالی مواد در این ناحیه بسیار اندک است. در فضای بیرونی غالباً گاز هیدروژن، یونها، ذرات تشکیلدهنده اتم (الکترونها و پروتونها) و گاهی اوقات غبارهای فضایی یافت میشود؛ اما میزان این مواد در گستره عظیم این منطقه چنان کم است که میتوان به نسبت فضای خاکی و یا جوی، آنجا را تهی فرض کرد.
اصولاً كشورها با چهار محیط راهبردي و قلمرو حاكميتي يعني خشکیها، پهنه آبها، هوا و فضا سروکار دارند. براي دولتها نهتنها حاكميت و اقتدار در قلمرو ملي مهم و استراتژيك میباشد، بلكه دفاع از حريم و امنيت قلمروهاي ملی و ارزشي نيز بااهمیت است. در این میان هوا و فضا از عرصههایی است که به لحاظ کارکردها و کاربردهای منحصربهفرد در ايجاد قدرت بهشدت موردتوجه كشورهاي قدرتمند میباشد. كشورها با توجه به ميزان تسلط بر اين عرصه اقتدار و حاکمیت خود را تحكيم بخشيده و تسلط و برتري خود را در ابعاد اطلاعاتي، دفاعي، نظامي، سياسي، امنيتي، اقتصادي و فرهنگي بر کشورهای ديگر تضمين مینمایند.
امروزه تمامي زواياي زندگي، به نحو فزایندهای از فناوریهای مرتبط با فضا تأثير گرفته است و ماهوارههای مختلف، زمان و فاصله را براي تبادل اطلاعات از ميان برداشتهاند. طبیعت مدارگردی و سفر به کیهان بهگونهای است که ماهواره یا ناو کیهانی سرنشین دار را نمیتوان محکوم به دور زدن در حریم مرزهای سیاسی این کشور یا آن کشور کرد. ماهوارهای که در مدار استقرار مییابد برای باقی ماندن در فضا باید با شتاب مشخصی روی یک مدار کیهانی به دور زمین بچرخد و این یعنی ماهواره ناگزیر است هرروز٬ چند باری از بالای سر کشورها گذر کند. این موضوعی نبود که ملتها بهسادگی از کنارش رد شوند. از سویی دیگر دسترسی به فضا به مفهوم قدم گذاشتن در سرزمین تازهای بود که میتوانست افزون بر افتخار و غرور٬ ثروت فراوان نیز به ارمغان آورد؛ بنابراین کارکردها و نقش فضای ماورای جو از زمره نیازهای ضروری جامعه ملل میباشد که بایستی بهروشنی تبیین گردد.
حقوق فضا
برخی از دولتمردان و دانشمندان حقوق معتقد بودند که فضا نیز مانند دریاهای آزاد تحت حاکمیت و مالکیت هیچ دولتی نیست و استفاده از آن برای عموم دول آزاد است؛ زیرا ازنقطهنظر حقوقی شباهتهایی میان وضعیت حقوقی دریاهای آزاد (ازجمله منابع موجود در بستر وزیر بستر دریاهای آزاد) و وضعیت حقوقی فضای ماوراء جو و منابع آن وجود دارد. همانگونه که بستر وزیر بستر دریاهای آزاد بهعنوان «میراث مشترک بشریت» شناختهشده است، میتوان فضای ماورای جو را نیز بهعنوان میراث مشترک بشریت قلمداد کرده و استفاده از آن را برای تمامی دول جهان آزاد گذاشت. البته قواعد و قوانین حقوقی فضا بسیار پیچیده و متنوع بوده و خارج از مباحث این مقاله است؛ اما آنچه تاکنون برای استفاده از فضای ماورای جو روشن و واضح بیانشده، این است که محدودیت حقوقی در خصوص دسترسی صلحآمیز کشورهای جهان، به فضای ماورای جو و شریک شدن در بهرهبرداری از منابع طبیعی آن وجود ندارد.
مروری بر ساختار ارتش آمریکا
در حال حاضر نیروهای مسلح آمریکا از پنج رُکن اصلی شامل نیروی زمینی، نیروی هوایی، نیروی دریایی، سپاه تفنگداران دریایی و گارد (پاسگان) ساحلی تشکیل شدهاند و در صورت تشکیل نیروی فضایی، این نیرو بهعنوان رُکن ششم ارتش ایالاتمتحده شناخته خواهد شد. ریاست نیروهای مسلح بر عهده رئیسجمهور آمریکا است که از طریق وزارت دفاع سیاستهای نظامی کشور تعیین و به نیروها ابلاغ میگردد. وزیر دفاع شخص دوم در سلسلهمراتب نظامی پس از رئیسجمهور محسوب میشود. برای هماهنگی فعالیتهای نظامی با موازین دیپلماتیک، نهادی به نام شورای امنیت ملی بهعنوان یک ارگان مشورتی برای رئیسجمهور وجود دارد که رئیس آن، مشاور امنیت ملی رئیسجمهور نامیده میشود. ستاد مشترک نیروهای مسلح هم یک شورای هفت نفره است که نقش مشورتی را برای رئیسجمهور و وزیر دفاع بازی میکند و تمامی اعضای آنکه شامل فرماندهان نیروی زمینی، دریایی، هوایی و تفنگداران دریایی است. با انتخاب رئیسجمهور و تأیید مجلس سنا، برگزیده میشوند. شکل زیر ساختار و سلسلهمراتب نیروهای مسلح امریکا را نشان میدهد:
البته باید یادآور شد غیر از نیروهای پنجگانه، ارتش امریکا دارای 10 فرماندهی مستقل رزم میباشد که عملیات نظامی در سرتاسر جهان را بر عهده دارند و نیروهای هوایی، دریایی و زمینی این فرماندهیها را پشتیبانی میکنند. در حقیقت ایالاتمتحده آمريكا جهان را به 6 قسمت، شامل فرماندهي امریکای شمالي، امریکای جنوبي، اروپا، آفريقا، اقيانوس آرام و فرماندهی مركزي (سنتكام) تقسيم نموده كه مسئوليت جغرافيايي دارند و براي هر منطقه يك فرمانده نظامي قرار داده كه هر يك داراي 4 بخش نيروي زميني، هوايي، دريايي (تفنگداران دریایی) و عمليات ويژه میباشند.
فرماندهیهای رزم از دو شاخه عمدهی جغرافیایی و وظیفهای تشکیل یافتهاند. این 2 شاخه بهطور مستقیم تحت مدیریت وزیر دفاع بوده و در سلسلهمراتب مسئولیت، ارتباط مستقیم با ستاد کل و رئیس ستاد ندارند. شکل زیر ساختار مشترک فرماندهیهای مذکور را نشان میدهد:
نیروی هوایی ارتش امریکا بیش از 15 فرماندهی عمده دارد که یکی از این فرماندهیها، فرماندهی فضایی است. فرماندهی فضایی در سال 1982 تشکیل شد. مقر اصلی این فرماندهی در پایگاه هوایی پیترسونِ کلرادو است و پشتیبان عملیات نظامی ایالاتمتحده در سراسر جهان با انواع ماهوارهها و عملیات سایبری است. تقریباً نزدیک به ۴۷۰۰۰ نفر در ۸۸ پایگاه در سراسر جهان عملیات فرماندهی فضایی نیروی هوایی ایالاتمتحده را به انجام میرسانند. با دستور تشکیل نیروی فضایی، این نخستین بار پس از تصویب لایحه امنیت ملی در سال ۱۹۴۷ است که یک شاخهجدید به نیروهای مسلح آمریکا افزوده میشود.
اهداف آمریکا از تشکیل نیروی فضایی
اظهارات ترامپ و برخی از دولتمردانِ وی نشان میدهد که هدف اصلی آمریکا از تشکیل نیروی فضایی در درجه اول عقب نماندن از رقبای سنتی خود یعنی روسیه و چین است؛ اما تسلط بر فضا و یا به عبارتی توسعه برتریهای فضایی دلیل و هدف مهم دیگری است که دولت امریکا از سالیان پیش در نظر داشته است. به گفته ترامپ، تنها حضور ایالاتمتحده در فضا کافی نیست، بلکه این کشور باید بر فضا سلطه داشته باشد. اینکه شاخه جدید نیروی فضایی جدا از نیروی هوایی، اما برابر با آن خواهد بود، بدین معنا است که شاخه جدید نیروی فضایی، دارای قدرتی مشابه سایر شاخههای نیروهای مسلح آمریکا خواهد بود و بر عملیات فضایی و سایبری فضایی، ازجمله مدیریت و پرتاب ماهوارهها و همه فعالیتهای گروههای نظامی تا پرتاب موشکهای بالستیک نظارت خواهد کرد. هرچند نظامی شدن فضا از دهههای پیش شروعشده است اما ظاهراً توسعه جنبههای نظامی فضا خیلی جدیتر از گذشته در دستور کار دولت امریکا قرارگرفته است.
البته به نظر میرسد یکی از اهداف و دلایل چنین اقدامی را باید در توان عملیاتی و تحرک نظامی نیروهای مخالف امریکا بهویژه محور مقاومت دانست.
ناتوانی ماهوارههای امریکا در کشف و شناسایی به هنگام تحرکات نیروهای حزبالله در یمن، لبنان و سایر مناطق باعث شده است که آمریکاییها در راستای چابک سازی سازمان عملیات هوافضای خود و اقدام مستقیم و مستقل در حوزه کشف، شناسایی و مقابله با اهداف سطحی مبادرت ورزند. نمونه بارز آن حمله پهپادی یمنیها به صنایع نفت آرامکو در دورترین فاصله مکانی ممکن یعنی بیش از هزار کیلومتر که هیچکدام از حسگرهای فضاپایه امریکا نشانی از این حمله در حین عملیات گزارش ندادهاند.
برخی از نظامیان و مسئولان وزارت دفاع آمریکا معتقدند این کشور در آینده نهچندان دور با تهدیدات جدیدی در عرصه فضا مواجه خواهد بود و بایستی برای مقابله با آن و افزایش قدرت نظامی خود به استفاده از اطلاعات در تمامی زمینههای مربوط به جنگ، ازجمله هوایی، سایبری، زمینی، دریایی و فضایی احتیاج دارند؛ اما به نظر میرسد ترامپ اهداف انتخاباتی را نیز در پس این طرح دنبال میکند. شاهد این مدعا اینکه تشکیل نیروی فضایی آمریکا به تبلیغات انتخاباتی ترامپ برای انتخابات ریاست جمهوری 2020 نیز راهیافته و ستاد انتخاباتی او از هماکنون در تبلیغات خود، تشکیل نیروی فضایی آمریکا را یکی از محورهای اصلی تبلیغاتی خود قرار داده و حتی انتخاب لوگوی (نشانواره) این نیروی نظامی جدید را نیز به هواداران ترامپ واگذار کرده است.
درمجموع با توجه به مطالب ذکرشده در رسانهها و اظهارات بسیار صریح مسئولان و مقامات عالیرتبه امریکا، هدف اصلی این کشور با تشکیل نیروی فضایی هم سنگ و هموزن نیروی هوایی؛ به معنای سرمایهگذاری کلان در عرصه فضا و فناوریهای نظامی فضایی بهمنظور تسلط بر این حوزه و کنترل و حتی ممانعت از فعالیت سایرین در فضای ماورای جو است. درواقع فضا میدان جدید نبرد برای ارتش امریکا تعریف میشود.
تحلیل پیامدها
منتقدان معتقدند تشکیل چنین نیرویی درحالیکه بخش اعظمی از مأموریتهای تعریفشده برای آن هماکنون توسط نیروی هوایی ارتش انجام میشود، یک اقدام غیرضروری و هزینهبر است. علاوه بر آمریکا، روسیه و چین کشورهای زیاد دیگری در فضا فعالیت داشته و اقدام به پرتاب ماهواره میکنند و شکی نیست که با نظامی شدن فضا حساسیت کشورهای دیگر برانگیختهشده و آنها نیز تلاش خواهند کرد تا ضریب دفاعی خود را در برابر دشمنانشان در حوزه فضایی توسعه دهند و این یعنی شکلگیری یک مسابقه تسلیحاتی و ایجاد بازار تسلیحاتی جدید. آمریکا، روسیه و چین هر سه از تولیدکنندگان بزرگ تسلیحات در جهان هستند و بازار تسلیحاتی جهان در قبضه آنهاست بنابراین شکل گرفتن یک بازار تسلیحاتی جدید امری است که سود بیشتری را به جیب تولیدکنندگان جنگافزارها سرازیر میکند و شاید از همین رو باشد که ترامپ بر تشکیل نیروی فضایی آمریکا تأکید دارد.
در حال حاضر کشورهایی همچون چین، روسیه و آمریکا توانایی انهدام و هدف قرار دادن ماهوارهها را دارند. این کشورها دارای موشکهایی هستند که مستقیم از زمین به سمت یک ماهواره در حال گردش در مدار زمین پرتاب میشوند. این سلاحها با نام «هممدار» شناخته میشوند و درواقع ماهوارههایی هستند که با موشک از زمین پرتاب میشوند. ماهواره بعد از جدا شدن موشک، خود را به مدار ماهواره هدف میرساند و به آن متصل میشود یا با آن برخورد میکند. البته از طریق فضا نیز با استفاده از لیزر، حسگر ماهوارهها را میتوان از کار انداخت. واشنگتن همچنین مدعی است که روسیه در حال طراحی یک سامانه لیزری هوایی است که هدف آن اخلال در سامانههای فضایی آمریکا است. پنتاگون نیز ادعا میکند که روسیه برای نابود کردن ماهوارههای آمریکا درحالتوسعه موشکهایی است که از هواپیماهای جنگنده پرتاب میشوند.
هرچند آمریکا با این ادعا که چین و روسیه در حال انجام اقدامات نظامی در فضا هستند نیت فضایی خود را پیش میبرد اما روسیه و چین در سال ۲۰۰۸ پیشنویس یک توافقنامه بینالمللی بهمنظور جلوگیری از استقرار تسلیحات در فضا را به اجلاس خلع سلاح ژنو پیشنهاد کردند که آمریکا تاکنون به بهانههای مختلف آن را مسکوت گذاشته است. با توجه به این مسئله، روسیه در سال ۲۰۱۴ پیشنویس قطعنامهای برای جلوگیری از استقرار تسلیحات در فضا را به مجمع عمومی سازمان ملل ارائه کرد که بار دیگر با مخالفتهای آمریکا و همپیمانان این کشور مواجه شد.
شواهد نشان میدهد که دولت ترامپ فضا را در کنار زمین، دریا و هوا بهعنوان یک میدان جنگی جدید برای خود تعریف کرده است. آمریکا در حال حاضر عضو پیمان فضای ماوراء جو (مصوب 1967) است که استقرار سلاحهای کشتارجمعی را در فضا منع میکند و تنها حضور در فضا را برای اهداف صلحآمیز جایز میداند اما با طرح تشکیل نیروی فضایی، به نظر میرسد آمریکا در حال آمادهسازی خود برای نسل بعدی جنگها در فضاست که ممکن است درنهایت به نظامی شدن هرچه بیشتر فضا و تقلیل فعالیتهای مرتبط با حوزههای اقتصادی- صنعتی و تحقیقاتی منجر شود.
برآیند سخن
امروزه با پیشرفت فناوری نیاز روزمره به امکانات و زیرساختهایی که وابسته به فعالیتهای فضایی هستند افزایشیافته و عملاً امکان جدایی از این فعالیتها وجود ندارد. نظامی شدن و یا به تعبیر دیگر استفاده نظامی از فضا موضوعی است که میتوان گفت از همان ابتدای دستیابی بشر به فضای ماورا جو وجود داشته و کماکان ادامه دارد. بدین معنا که در سادهترین حالت ممکن از تحلیل اطلاعات دریافتی از ماهوارهها در جهتدهی و برنامهریزی فعالیتهای نظامی استفاده میشده است؛ لیکن آنچه امروزه بسیار محل چالش است مقوله استقرار تسلیحات در فضا توسط کشورهای فعال فضایی خصوصاً ایالاتمتحده امریکا، به بهانه محافظت از داراییهایشان در فضا است. تا زمانی که ایالاتمتحده و دیگر کشورهای قدرتمند فضایی درﺻــﺪد توسعهی افسارگسیخته ﻛﻨﺘﺮل خود بر فضا و دامن زدن به چالشهای فضایی در حوزه بینالملل باشند، طبعاً اﻳﻦ اﻣﺮ بر احتمال استقرار سلاح در فضا در آینده نزدیک دلالت مینماید. در صورت عملی شدن استقرار سلاح در مدارهای زمین و یا سطح اجرام آسمانی توسط آمریکا، شاهد عکسالعمل سریع دولتهای پیشتاز فضایی همچون روسیه و چین بهصورت عملیاتی خواهیم بود که این پدیده مسئله تهدید صلح و امنیت بینالمللی در پیش خواهد بود.
در صورت وجود عزم جدی بر استفاده صلحآمیز و پایدار از فضا توسط تمام کشورها بهعنوان قلمرو تمام بشریت توقف چنین عملیات زیادهخواهانه ای ضروری است. بهصورت که بایستی توجه تمام بازیگران جامعه جهانی را به خطرات چنین موضوعی جلب نمود.
…
منابع مورد استفاده در این یادداشت:
نامی، محمدحسن و شامی، ابوالفضل، فضا بعد چهارم قدرت، زیتون سبز، تهران، 1390.
نواده توپچي، حسين، حقوق بینالملل فضا، انتشارات سازمان عقيدتي و سیاسی ارتش جمهوری اسلامي ايران، 1378.-
https://www.spaceforce.mil/ U.S. Space Force seeks civilians to join staff/Jan 29, 2020
-SAN ANTONIO, TEXAS – The U.S. Space Force, the new branch of the Armed Forces established Dec. 20, https://www.spaceforce.mil/
farsi.euronews.com/2019/12
www.yjc.ir/fa/news/6703272
www.dw.com/fa-